HOMO LUDENS NEXT
door Jet van der Laan
In onze wereld van klimaatcrises en duurzaamheidsuitdagingen horen we het vaak: “Het is vijf voor twaalf.” Een krachtige uitspraak die de urgentie van klimaatmaatregelen moet onderstrepen. Maar wat als die boodschap juist het tegenovergestelde effect heeft van wat we willen bereiken? Wat als het paniek zaait, mensen verlamt of aanzet tot korte termijn denken?
Serious games: een les voor de werkelijkheid
Onlangs speelden we twee serious games die precies dit fenomeen blootlegden. Tijdens de SDG Challenge in Portugal gingen dertig studenten aan de slag met Trois Moinhos, een serious game over duurzame landbouw, samenwerking en belangen. Op Springtij, een toonaangevend duurzaamheidsevent op Terschelling, speelden veertig duurzaamheidsprofessionals onder leiding van Berenschot De Groene Vingers, waarin deelnemers samen een moestuin beheren – of in elk geval proberen dat te doen.
Wat deze spellen gemeen hebben? Ze confronteren spelers met de spanning tussen individuele en collectieve doelen, en tussen korte en lange termijn keuzes. En ze doen dat niet met droge informatie, maar via directe ervaring: onder tijdsdruk, met schaarse middelen, en met medespelers die allemaal hun eigen agenda hebben. Beide spellen zijn specifiek voor die leerdoelen ontwikkeld: Trois Moinhos is een spel dat Living Story maakte met QXote, beheerder van een duurzame landbouwlocatie en duurzame kennishub in Portugal en dat specifiek laat zien dat lange termijn keuzes en gaan voor het grotere geheel van belang is in onze globale klimaatuitdaging. De Groene Vingers werd door Living Story gemaakt voor Berenschot als hulpmiddel in trajecten waarin bestuurders en beleidsmakers inzicht opdoen in het maken van duurzame keuzes in het ruimtelijke domein, waarin bijvoorbeeld regionale samenwerking, politieke belangen en tijdsdruk een belangrijke rol spelen.
Om ‘vijf voor twaalf’
Bij beide serious games zagen we in de sessies die we speelden iets enorm opvallends. Steeds aan het einde van het spel. Zodra de spelleider aankondigde dat er nog vijf minuten te gaan waren, veranderde het gedrag van de spelers abrupt. Samenwerkingen die zorgvuldig waren opgebouwd, vielen uiteen. Langetermijndoelen werden opgegeven. Spelers kozen ineens voor snelle, individuele successen. Alsof het collectieve belang er even niet meer toe deed.
Deze gedragsverandering was geen toeval. Het is een bekend psychologisch mechanisme: onder tijdsdruk vallen mensen terug op instinctief, zelfgericht gedrag. De boodschap ‘het is vijf voor twaalf’ wekt diezelfde reflex op. Ook al weten we rationeel dat die reflex niet helpend is voor het grotere geheel, of bijdraagt aan de doelen op langere termijn. We schieten er toch in zodra de druk wat toeneemt.
Waarom spel werkt om gedrag te onderzoeken
En daar zit nu precies de kracht van serious games: ons gedrag wordt lang niet altijd gestuurd door ons rationele denken, dus in een rationele setting van bijvoorbeeld een standaard training, komt ons echte gedrag vaak niet naar boven. Want in de praktijk – en uit talloze onderzoeken – blijkt dat onze emoties, automatische reacties op externe prikkels zoals tijdsdruk, sociale spanning of de behoefte aan resultaat een veel grotere invloed hebben op onze beslissingen dan we graag denken.
De inzichten die we in deze spellen opdoen, zijn zodoende niet toevallig. Ze komen voort uit een rijk onderbouwde praktijk van game-based learning, zoals ook beschreven in ons boek Spelen Werkt. Zoals uit steeds meer onderzoek blijkt, zijn spellen bijzonder krachtig omdat ze mensen uitnodigen tot actief, ervaringsgericht leren. In plaats van kennis passief tot je nemen, moet je in een spel zelf keuzes maken, samenwerken, onderhandelen – en omgaan met de gevolgen.
Effectief leren bestaat uit drie componenten: inhoud (wat je leert), incentive (waarom je het wilt leren), en interactie (hoe je leert in relatie tot je omgeving). Een goed ontworpen spel raakt aan al deze aspecten. Het resultaat is betekenisvol leren dat niet alleen beklijft, maar ook leidt tot inzicht in je eigen gedrag. Precies dát maakt spel zo geschikt om sociaal-psychologische mechanismen zichtbaar te maken. Onder druk – bijvoorbeeld als het “bijna twaalf uur” is – valt sociaal gedrag vaak terug op reflexen. Spel laat dat zien, zonder oordeel, maar wel scherp. En daarmee maakt het onbewuste patronen bespreekbaar.
Reflectie als eye-opener
In beide sessies was er ruimte voor reflectie, want dat bespreekbaar maken is enorm belangrijk na een serious game. En in die reflectie gebeurde iets moois. Spelers herkenden hun eigen reacties in de game – en legden de link met hoe beslissingen ook in de echte wereld tot stand komen. Sommigen herkenden hun rol als beleidsmaker, anderen als burger of adviseur. Het kwartje viel: als we in onze communicatie voortdurend hameren op urgentie, kunnen we onbedoeld juist korte termijn gedrag in de hand werken.
“Ik dacht dat ik voor samenwerking ging, maar zodra de tijdsdruk toenam, viel ik terug in m’n eigen bubbel.” – deelnemer Springtij
Reflectie is een cruciaal onderdeel van game-based learning. Pas als je als speler – of beleidsmaker, of burger – bewust stilstaat bij je gedrag, ontstaat echt inzicht. Die reflectie komt niet vanzelf. Het is een bewuste ontwerpkeuze in onze spellen, om ruimte te maken voor ervaren, herkennen en heroverwegen.
En dan nu de les voor klimaatcommunicatie
De inzichten uit deze sessies zijn breder toepasbaar dan alleen het spel. Ze raken direct aan hoe we communiceren over klimaat. Door constant te benadrukken dat het ‘vijf voor twaalf’ is, creëren we stress. En stress leidt tot individueel, defensief, kortetermijngedrag. Precies wat we in klimaattransities níét nodig hebben.
Wat wél werkt? Ruimte om te oefenen. Vertrouwen om samen te werken. Tijd om over keuzes na te denken. Spel biedt dat. Juist omdat het veilig is. Juist omdat het niet ‘echt’ is – en daardoor des te leerzamer.
We zien hierin een oproep aan iedereen die zich bezighoudt met klimaatcommunicatie:
Durven we anders te communiceren? Niet alleen vanuit urgentie, maar vanuit vertrouwen, verbeelding en verbondenheid?
Wil je meer weten?
We delen onze inzichten uit deze spellen ook in workshops, lezingen en in ons boek Spelen Werkt. Daarnaast doen we – samen met partners – steeds vaker vervolgonderzoek naar gedrag en samenwerking in spelsituaties. Wil je daar meer over weten, of samenwerken aan een onderzoeksopzet? Laat het ons weten.
Neem contact met ons op of kijk op livingstory.nl/spelenwerkt